Czasy katedr - czasy uniwersytetów

20 i 21.X.2004r., na Wydziale Zamiejscowym Nauk o Społeczeństwie KUL w Stalowej Woli, odbyła się konferencja naukowa na temat: "Czasy katedr - czasy uniwersytetów. Źródła jedności narodów Europy". Konferencja rozpoczęła się o godz.9 Mszą św., odprawioną w kaplicy uniwersyteckiej.

Celem sesji była prezentacja osiągnięć naukowych specjalistów różnych dziedzin, m.in. historyków, politologów, prawników, filozofów i filologów. Temu głównemu celowi towarzyszyło popularyzowanie rzetelnej wiedzy o średniowieczu.

Takie ożywianie pamięci historycznej przyczynia się do znacznego wzrostu świadomości tego, czym w istocie jest, a zwłaszcza czym powinna się stawać wspólnota narodów Europy. Rekonstrukcji prawdy o przeszłości musi towarzyszyć oczyszczenie zbiorowej świadomości z fałszywych przekonań i stereotypów ugruntowanych wyłącznie ideologicznie, a nie naukowo.

Średniowieczny europejski uniwersalizm dotyczy ścisłego związku Objawienia ("czasy katedr") z doniosłymi próbami objaśniania go przy użyciu zdumiewająco subtelnych technik ścisłego, logicznego myślenia ("czasy uniwersytetów"). Do czasów średniowiecza, postrzeganego w tym aspekcie, nawiązuje nauczanie Ojca św. Jana Pawła II, ujęte w encyklice z 14.IX.1998 r., pt. "Fides et ratio". Pożądaną relację wiary i rozumu doskonale ilustruje fragment tej encykliki:

"Objawienie wprowadza (...) w naszą historię prawdę uniwersalną i ostateczną, która pobudza ludzki umysł, by nigdy się nie zatrzymywał; przynagla go wręcz, by poszerzał nieustannie przestrzeń swojej wiedzy, dopóki się nie upewni, że dokonał wszystkiego, co było w jego mocy, niczego nie zaniedbując".

W tym sensie średniowiecze może z pewnością inspirować program na przyszłość, wyznaczając przy tym właściwe relacje pomiędzy wiarą i rozumem.

Zwrot "czasy katedr", wchodzący również w skład adresu strony www, występuje w wielu publikacjach dotyczących średniowiecza. Na przykład w tytule książki G. Duby, "Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980-1420" (PIW 1986). Tematem tej książki jest kultura średniowiecza, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju sztuk pięknych, które znalazły najpełniejszy wyraz w charakterze i wystroju ówczesnych świątyń.

W temacie konferencji "czasy katedr" oznaczają przede wszystkim epokę, której sesja ma dotyczyć, a ponadto, wraz z następnym członem "czasy uniwersytetów" przypominają, że epoka powstawania katedr była zarazem czasem powstania najstarszych i często do dzisiaj najznaczniejszych europejskich uniwersytetów, w tym Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Granice czasowe średniowiecza, sprawa na pozór banalna, bywają źródłem nieporozumień. Najbardziej uzasadniona wydaje się tradycja, zgodnie z którą początkiem tego okresu jest pierwsza wielka próba zjednoczenia chrześcijańskiej Europy pod berłem jednego monarchy, Karola Wielkiego. Średniowiecze zaczyna się więc w wieku IX, a końcem tej epoki niech będzie wiek XV. Wprawdzie we Włoszech jest to już epoka renesansu, ale np. w Polsce via antiqua , "stara szkoła" filozofii, przeżywa właśnie swoje odrodzenie, zwłaszcza w drugiej połowie wieku XV-tego. Warto wspomnieć przy tym, że najpierw przyjęły się na krakowskiej wszechnicy idee związane z via moderna, czyli z tym, co na Zachodzie wyznaczało nowe myślenie, ukształtowane właśnie w opozycji do "starej szkoły".

Funkcjonuje ciągle jeszcze uzasadniona opinia, że wieki: VI, VII i VIII w Europie są "wiekami ciemnymi", ze względu na wyjątkowe ubóstwo źródeł, a co za tym idzie - brak wystarczającej wiedzy o tym okresie. Te "wieki ciemne" paradoksalnie oznaczają więc "białe plamy" w historii Europy, a zwłaszcza europejskiej kultury. W nauce postrzeganie średniowiecza (w. IX-XV) jako epoki "wieków ciemnych", wypełnionych przesądami i zabobonami, należy już dawno do przeszłości. Natomiast ciągle jeszcze funkcjonuje w programach nauczania, podtrzymywane wyświechtanymi kalkami językowymi w licznych artykułach pseudo-naukowych.

Jako podsumowanie niech posłuży fragment wstępu do "Zbioru listów bł. Jordana z Saksonii do bł. Diany Andalo", napisanego przez Pawła Krupę OP (Wyd. "W drodze", Poznań 1998, str. 5):
"Mówienie, że tak zwane wieki średnie nie były okresem ciemnoty, zabobonu, lęku i śmierci, wydaje się dzisiaj przysłowiowym wyważaniem otwartych drzwi. A jednak wciąż jest wielu ludzi, których ogarnia zdumienie na widok barwnych miniatur w średniowiecznych rękopisach, którzy z podziwem kontemplują surowe piękno romańskich bazylik, z niedowierzaniem kiwają głowami nad niekończącym się sznurem opasłych tomów dzieł średniowiecznych filozofów i teologów czy też z niekłamanym zaskoczeniem odkrywają humor i muzykę tamtej epoki. Zbyt długo nasze spojrzenie na średniowiecze było kształtowane przez nieprzychylne opinie renesansu i oświecenia (...)",

Kilka uwag dotyczących miejsca, w którym odbyła się konferencja. Otóż miasto Stalowa Wola, które powstało tuż przed drugą wojną światową w pobliżu budującej się huty, w bliskim sąsiedztwie pięknych, prastarych terenów leśnych, znajduje się także niedaleko Sandomierza, od którego dzieli go ok. pół godziny jazdy samochodem. Samo miasto posiada już swoją uniwersytecką tradycję, jako miejsce powstania Filii WNS Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, która w sposób trudny do przecenienia, ale z pewnością pozytywnie wpłynęła na jego charakter. Inicjatorem tej idei był ks. bp Edward Frankowski, obecnie biskup pomocniczy Diecezji Sandomierskiej (więcej wiadomości na stronie głównej).

Na mocy Uchwały Senatu KUL z 28.IX.2004 r. istnieje w Stalowej Woli Wydział Zamiejscowy Nauk o Społeczeństwie KUL.

Do budynków uniwersyteckich należy nowocześnie zaprojektowany oraz wkomponowany w walory środowiska obiekt o przeznaczeniu uniwersyteckim, w obrębie którego sąsiadują ze sobą najściślej: duża aula, mogąca pomieścić ponad 500 osób oraz kaplica uniwersytecka pod wezwaniem św. Jadwigi. Na to symboliczne sąsiadowanie zwrócił już uwagę ks. biskup Wacław Świerzawski, do niedawna ordynariusz diecezji sandomierskiej, podczas uroczystego poświęcenia kaplicy.

Stalowa Wola jest ponadto miejscem, w którym największa świątynia, Bazylika Mniejsza pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, wraz ze swoją historią powstania, długą i burzliwą, ściśle wpisała się w historię miasta. W październiku 1961 roku na polecenie ówczesnych władz wstrzymana została budowa kościoła, zakończona wiele lat później. 2.XII.1973 roku odbyło się poświęcenie nowej świątyni przez kardynała Karola Wojtyłę. 21.II.1993 roku kościół został podniesiony do godności konkatedry, wówczas już przez papieża, Jana Pawła II. 20.IX.1998 roku świątynia ogłoszona została bazyliką mniejszą. Uroczystościom przewodniczył wówczas prymas Polski, kardynał Józef Glemp.

                        Październikowa sesja została zorganizowana pod patronatem JE Księdza Biskupa Andrzeja Dzięgi, Ordynariusza Diecezji Sandomierskiej, profesora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
        Komitetowi Organizacyjnemu przewodniczył Prezydent Miasta Stalowa Wola mgr Andrzej Szlęzak, z wykształcenia historyk, absolwent KUL.
        W skład Komitetu Organizacyjego weszli:
prof. dr hab. Janina Kostkiewicz, do niedawna sprawująca funkcję prodziekana d/s Filii Wydziału Nauk Społecznych KUL,
Prezes Zarządu Fundacji Uniwersyteckiej, mgr Jerzy Kozielewicz
oraz dr Wiesława Sajdek, pracownik naukowo-dydaktyczny Wydziału Zamiejscowego Nauk o Społeczeństwie KUL w Stalowej Woli.

Na konferencję zgłoszono czternaście referatów oraz trzy komunikaty. Tematy wszystkich wykładów znalazły się na Plakacie informacyjnym. Wygłoszono dziesięć wykładów oraz dwa komunikaty.

Z naukowego punktu widzenia sesja odniosła niewątpliwy sukces. Na tej stronie znajdują się fragmenty wygłoszonych referatów.

Kilku osobom, które miały wystąpić na sesji, uniemożliwiły to wydarzenia losowe. Mamy nadzieję, że w czasie stosownym odwiedzą Stalową Wolę, aby wygłosić wykład zbliżony treścią do tematu konferencji o "czasach katedr".

11. VI. 2005 r. mieliśmy zaszczyt gościć w Stalowej Woli, na naszym Wydziale Zamiejscowym Nauk o Społeczeństwie KUL Ojca Profesora dr. hab. Mieczysława Alberta Krąpca, który wygłosił wykład na temat: "Rozwój osoby w państwie". Wykład ten został opublikowany w czasopismie "Społeczeństwo i rodzina. Stalowowolskie Studia KUL", nr 6 (1/2006), s.4-14.

Poniżej publikujemy fragmenty wykładów i komunikatów. Zostały one umieszczone w takiej kolejności, w jakiej rzeczywiście były wygłaszane 20. i 21.X2004.

1. Abp Józef Życiński - Duchowa jedność Europy w nauczaniu Jana Pawła II

2. Antoni Dębiński - Znaczenie prawa dla rozwoju nauki w średniowieczu

3. Edward Iwo Zieliński - Istota wolności: Anzelm - Plotyn - Augustyn - Jan Duns Szkot

4. Jan Czerkawski - Rola filozofii w integracji i dezintegracji kultury późnego średniowiecza

5. Józef Marecki OFMCap. - Wpływ świętych na rozwój i kształt średniowiecznej Europy

6. Piotr Jaroszyński - Chrześcijaństwo wspólnym korzeniem Europy

7. Lucyna Rotter - Od starożytnej bazyliki do średniowiecznej katedry

8. Lucyna Nowak - Scholar, student, bakałarz, magister - edukacja w średniowieczu

9. Wiesława Sajdek - Nauczanie Plotyna o trzech hipostazach jako istotne pogańskie źródło średniowiecznego modelu świata.

10. Roland Prejs OFM Cap - Franciszkanizm a jedność średniowiecznej Europy

11. Agnieszka Kijewska - Szkolnictwo karolińskie. Czasy katedr - czasy uniwersytetów

12. Roman Majeran - Stanowiska Tomasza z Akwinu i Wilhelma Ockhama wobec zagadnienia: Czy teologia jest nauką?

13. Bogdan Szlachta - Prawo i aequitas w filozofii Jana z Salisbury.

Książka została wydana przez Wydawnictwo KUL i aktualnie jest już dostępna w Internetowej Księgarni Akademickiej pod adresem http://www.ika.edu.pl/

Zdjęcia z konferencji

Na zdjęciach:
Bazylika Mniejsza pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski
oraz obiekty uniwersyteckie
w Stalowej Woli.

Na ołtarzu w kaplicy uniwersyteckiej widnieją słowa Ojca św.:
"Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej Ziemi."
Jest to ten sam ołtarz, przy którym Jan Paweł II beatyfikował 108 polskich męczenników podczas Mszy św. w Warszawie, 13 czerwca 1999 roku.

Fotografie: Joanna Jabłońska, Jan Złotek